Amsterdamdaki istinaf makemesinde yeñüv. Ceryan bittimi?

Олеся Вакуленко
·
16:44, 28 Ekimay
Amsterdamdaki istinaf makemesinde yeñüv. Ceryan bittimi?
Foto menbası: Суспільне Крим

Ukraina, “skit altını” davasında Amsterdamdaki makemesinde ğalebe qazandı. “Qırım - Qara deñizdeki altın adası” sergisi içün Allard Pirsonnıñ Amsterdamdaki arheologik müzeyine alıp berilgen qırım müzeylerdeki 500 ziyade eksponatlardan ibaret olğan toplamı aqqında söz kete. Sergi, Rusiye Federatsıyasınen Qırımnıñ işğalinden soñ bitken.

Ukrain qanunlarına binaen, müzey obyektleri Ukrainanıñ müzey fondnıñ qısmı olalar. Ukraina medeniyet nazirligi, eksponatlar Ukrainağa qaytmaq kerek olağanında israr etken edi. Qırım müzeyleri, toplamlarnıñ ayırılmazlığında ve Qırımdan onıñ işğalinden evel alıp çıqarılğan eksponatlar alınğan yerine qaytmaq kerekliginde talap eteler. 2016 senesi Amsterdamnıñ bölge makemesi, qırım müzeylerniñ eksponatlarnı Ukrainağa qaytarmağa qarar berdi. 2017 senesi arman ayında işğal etilgen Qırımnıñ müzeyleri bu qararnı istinaf basamağında temyiz ettiler.

Ukraina içün “skit altınnıñ” añlamı, onıñ qaytaruv iatiqbali ve şaraitleri aqqında Ukraina MİA arheologiya institutınıñ baş ilmiy hadimi Evelina Kravçenko ve Koretskiy adına devlet ve aq institutınıñ baş ilmiy hadimi Aleksandr Malışevnen “Kün mevzusında” laf ete edik.

Evelina Kravçenko qayd etkeni kibi, Ukrainağa qaytacaq olğan eksponatlar mustaqil Ukrainanıñ vaqıtları içinde ya da ŞBCB dağıluvından evel nekropol qazılmalarında tapılğam ediler. Ayrıca bu toplamnıñ qıymeti aqqında tarif etti: 

“Bu toplam, qıymetsi. Oña para miqdarında qıymet kesip olamayım, çünki arheologik şeylerniñ fiyatını tayin etmek zor, sigorta fiyatı aqqında söz ketmese. Ukrainanıñ tarihı içün bu toplamnıñ qıymeti, Ukraina içün Qırımnıñ qıymeti kibi ola. Yani o, bir birinen bağlı olğan şeyleri olalar”.

Onıñ sözlerine köre, Amsterdamdaki sergisine ketmegen eksponatlar ale daa işğal etilgen territoriyasında qalalar. O, Yalta, Yalta tarihiy-medeniy müzeyinden toplamlar. Olar, vesiqalarnı resmiyleştirmege yetiştirmediler, dep qoştı Ukraina MİA arheologiya institutınıñ baş ilmiy hadimi. Lâkin onıñ sözlerine köre, eksponatlarnıñ bazıları yarımadanıñ territoriyasından alıp çıqarıla bile ediler:

“Avuşuv aqqında malümatnı resmiy menbalardan alamız. Misal olaraq, sergiler Tatarstanda, Moskvada ötkerile ediler. O, vaqtınca avuştırılğan şeyleridir, amma qaytardılarmı ve neni qaytardılar tam olaraq bilmeymiz. Bazı toplamlarnıñ avuşuvını tasdıqlay bilgen malümatnı alamız, amma bu malümat, vesiqalar ile tasdıq etilmegen. Avuşuv ceryanı devam etilgeninde eminim”.

Makeme qararını soñu olaraq saymaq münkünmi dep Ukraina ilimler milliy akademiyasınıñ Koretskiy adına devlet ve aq institutınıñ baş ilmiy hadimi Aleksandr Malışevden sordıq:

“O, felemenk tilinde yazılğan 32 saifeden ve ingiliz tilinde qısqa bir añlatuvından ibaret olğan büyük bir vesiqa. Onıñ peyda etlmesinden evel bunı böyle tasvir ete edim: istinad basamağınıñ qararı bar, Rusiye ise onu temyiz etecegi malüm. Amma makeme qararı, qanuniy quvetini ala bile ve amelge keçerilecek, eksponatlar Ukrainağa qaytacaqlar, ileride ise Felemenk Yuqarı makemesi, Rusiye şikâyetlerni baqa bile, amma o, bir şeymi çezilmez. Bunen beraber, makemeniñ bu qararında makeme, onıñ temyiz etüvinden evel bu qararınıñ amelge keçirilmesinde israr etmey. Buna köre, Rusiyeniñ itiraz etmege aqqı bar ve qarar, qanuniy quvetini almaz. Olarnıñ dava açacaqları malüm, bu soñu degil dep tüşünemiz”.

Bu dava, Rusiyenen cenk cebelerden biri olğanını, makemeniñ ise öz meraqları bar ve bu davanıñ bütün devrilerde Ukrainağa dair sıq siyasiyleştirilgen olğanını dep qoştı. Çünki ilk basamağınıñ makemesinde Rusiye tarafından ilhaq, işğal ve tecavuznıñ bu davasında iç bir manası yoq dep qayd etile. Aleksandr Malışevniñ fikrine köre, 2019 senedeki istinaf makemesiniñ ekinci aradaki qararı, bütünle Ukrainağa qarşı ola, bu qararı ise Ukrainağa qarşı olğan aradaki qararını 90%’ğa aynısını yapa:

“Felemenk malemelerniñ psihologiyasını bilmeyim, amma ukrain soylarınıñ psihilogiyasını añlayım. Böyle qararlar bir qararı alınğanda, soñ ise soñki ande birev basqısını qullanıp ve başqa tarzda çezilgende alınalar, mında da öyle. İsteklendirici qısmında fena ve telükesiz olğanı çoq, o ise temyiz qısmında meseleler yaratır. Bunıñ üzerinde ciddiy surette çalışmamız lâzım. Faydamızğa makeme ile alıp ketirilgen deliller, şübesiz, doğru olalar, amma, menimce, tenqitke zayıf olalar, onıñ içün biraz pessimizm bar”. 

Aleksandr Malışev tarif etkeni kibi, aradaki qararı şusı ki, halqara şartnamesine restitutsıyası mında qullanılmay, o ise - Ukraina ve ukrain müzeyleri arasında mal davası ola. Ukrain müzeyler ve makeme bunı qabul eteler, rusiye tarafı qabul etmey. Makeme qararlarında müzey adları ingiliz tilinde yazılğanlar (foto, aşağıda pekitile) ve Ukraina, uzun vaqıt devamında bu müzeyler müdirlerini formal sebeplerden deñiştirip olamay edi - qanublarğa deñişüvlerni kirsetmek kerek edi. Şimdi olarnı deñiştirdiler, amma buna baqmadan, öz oyunını keçirmege devam eteler:

“Şübesiz, kerçek, Ukrainanıñ tarafındadır. Bunı er kes añlay, amma aradaki ve bugünki qararlarnıñ metinini oquğanda, felemenk adliyesiniñ “siiri” bar olğanını añlaysıñ. Oquğanda özün de inanasıñ. Er şeyge delil ketire bilgen küçlü  uquqiy mektebi bar”.

2020 senesi qabul etilgen qanunı ile berilgen fırsatlarnı Ukraina soñuna qadar qullanmağanını da qayd etti. Bundan evel uquqiy şahıslarnıñ ukrain sicilinde Qırımnıñ işğalinden evel tayin etilgen ve o vaqıtqa qadar Ukrainanen bağda bulunmağan müdirleri bar olğan ediler. Aynı olarnıñ reberligi vaqtında müzeyler, eksponatlatnıñ işğal etilgen Qırımğa alıp berilmesi aqqında davalarnı açtılar. Endi müdirlerni deñiştirdiler ve olar belli olmağanlarğa bu davanıñ alıp berilmesine izin bermek kerekmeyler. Temyiz baquvı olsa da, onıñ müddetlerine dair tahminler farqlı - 1-2 yıldan 5 yılına qadar. Aleksandr Malışev, felemenk uquqnıñ yañılıqları aqqında da tarif etti:

“2016 senesi davanı sanki yeñdik, amma masraflarnı Ukraina tarafına keçirgeni meni şaşırdı. Masraflar yutquzğam tarafına keçirileler, em de er şeymi başlağan tarafına. Elbet de, Ukraina daima büyük parasını töley ve bu qararında da şusı yazılğan ki, “Ukraina ödegenine köre, ödesiñ”. Qırım müzeyleri istinaf masraflarnı ödemege mesuliyetli olalar, tek bir qaç biñ yevro. Ukraina ise - bütün müddet içinde toplamnıñ saqlanılması içğn yüzlerce biñ yevro töley. İleride de bu qararına köre ödeycek”.